Michał Dymitr Krajewski

Epoka oświecenia była momentem kluczowym w historii kultury europejskiej, to próg cywilizacji nowoczesnej. Wiek XVIII niesie ze sobą wiele zmian dotyczących sfery życia politycznego, społecznego, obyczajowości, edukacji, nauki, oświaty. Zaczęto doceniać rolę rozumu, głoszono postulaty odważnego posługiwania się rozumem. Słynne sapere aude Kanta stało się myślą przewodnią dla ówczesnych społeczeństw. Piętnowano formułki, dogmaty, przesądy, uznając je za czynniki ograniczające zdolność używania rozumu. To samo tyczyło się moralności- religia i stary obyczaj stały się głęboko krytykowane przez oświeceniowych myślicieli. Wystarczy przywołać Voltaire, Locke’a czy Rousseau. Przyjrzyjmy się postaci autora Nowej Heloizy.
Poglądy i koncepcje Rousseau wpisują się, a nawet tworzą nurt sentymentalizmu. Cały światopogląd owego prądu oscyluje wokół haseł: czucie, natura, serce, cnota. Koncepcje te zostały przeciwstawione klasycyzmowi, co dobitnie widać w całym jego dorobku. Dobrym exemplum jest wizja postrzegania człowieka przez sentymentalistów, będąca w ostrej opozycji do tej prezentowanej przez klasycystów: Spostrzegać i odczuwać, to pierwsza, wspólna mu [człowiekowi] ze wszystkimi zwierzętami treść jego życia; chcieć i nie chcieć, pożądać i bać się- to pierwsze i niemal jedyne akty jego duszy, aż póki nowe okoliczności nie spowodują nowych etapów rozwoju . Istotnym był indywidualizm, nasilenie pierwiastka uczuciowego, intymność, naśladowanie pierwotnej natury, niedotkniętej ręką cywilizacji.
Rousseau postulował tezę możliwości naturalizacji kultury. Prowadziła ona do licznych rozważań społeczności nad osiągnięciem stanu idealnego. Drogą gwarantującą osiągnięcie umowy społecznej widział Rousseau w przysposabianiu człowieka przez zabiegi pedagogiczno- moralizatorskie do wsłuchiwania się we własne serce i kierowania zapisanym w nim głosem natury .
Panowało przekonanie o tym, że każdy człowiek ma wyryty przez naturę w swoim sercu zbiór zasad, który określano prawem naturalnym. Wykształcił się także pogląd na wychowanie- wychowanie w stanie natury, gdyż tylko natura, nieskażona niszczycielską działalnością człowieka może w pełni wpłynąć na jego rozwój. Tzw. pedagogika naturalistyczna propagowana przez filozofię Jana Jakuba Rousseau stała się jednym z głównych wyznaczników ścieżki edukacyjnej tamtych czasów.
Rousseau to jeden z najpotężniejszych, ale zarazem najbardziej dziwacznych umysłów, jakie w ogóle ludzkość kiedykolwiek wydała. Niepodobna w XVIII wieku wymienić osobistości, która by silniej niż on oddziałała na przewrót w pojęciach moralnych, politycznych i estetycznych Europy Zachodniej. Dokonał tego wszystkiego jedynie przy pomocy pióra, przez twórczość literacką, sam nie posiadając żadnej edukacji szkolnej, żadnych studiów, będąc li tylko samoukiem.