Podolanka wkracza do świata cywilizowanego w trakcie snu. Motyw znany z dzieła Calderona. Przenoszą ją do komnat Hrabiego, gdzie ma okazję zetknąć się z prawdziwym światem.
I już w tym momencie można orzec o nieudolności metod wychowawczych Hrabiego. Zastanawiające jest, kiedy Marysia miała nauczyć się języka na tyle dobrze, by móc się nim posługiwać? Przecież nikt jej wymowy nie uczył, jest to dość naiwna wizja Krajewskiego, wszakże chłopka na Podolu pilnowała, by dziewczynka nie słyszała mówiących.
To umiłowanie stanu naturalnej wolności, swobody człowieka tłumaczy Krajewski w swoich poglądach dotyczących wychowania przedszkolnego. Natura to wolność, wolność zaś osiągamy przez zniesienie wszystkiego, co krępuje rozwój natury (…) dziecko jest z natury wolne i jego wolność jest faktem dławionym jedynie przez ludzi. Dlatego wystarczy usunąć przymus ze strony człowieka, a wówczas naturalna wolność ujawni się w pełni. Stąd też płynie wniosek: ponieważ swoboda i przymus wyłączają się wzajemnie- nie mogą istnieć razem.
Zatem znowu zauważamy inspiracje czerpane z filozofii Jana Jakuba, które w przypadku metodyki Krajewskiego stanowią fundamenty całego wychowania.
Wejście w świat cywilizowany rozpoczęło się od posiłku, który Podolanka uznała za słuszną obronę przed smrodem. Następnie dano jej dworne stroje, które z początku się jej nie podobały, jednak dzięki temu, iż dodawały jej uroku, nabrała do sukien sympatii. Potem Podolanka dostarcza nam niedorzecznej informacji o tym, iż w ciągu kilku miesięcy nauczyła się mówić i pisać po polsku, dzięki pojętliwości, którą obdarzyła ją natura. Potem Hrabia postanawia przybliżyć swoją córkę do pięknej wizji świata, który stworzyła Najwyższa Istność. Nie jest określana mianem Boga, jednak w domyśle to o Niego chodzi. Krajewski wystrzega się mówieniu o jakiejkolwiek religii, gdyż ta także niszczy w człowieku jego naturalne zmysły, ogranicza jego wolę, która przecież jest najważniejszym przymiotem. Na religię przyjdzie jeszcze czas.
Podolanka zachwycona jest pięknem natury, olśniewa ją blask słońca, cieszą drzewa, niebo, chmury. Ciekawe jest, w jaki sposób dziewczyna odbiera zjawisko burzy. Jest nią przerażona, pełna lęku. Zadaje Hrabiemu dość prymitywne pytania czy może to zadać smród ludziom (zauważmy, że boi się nazywać rzeczy po imieniu- w tym wypadku- śmierć), na odpowiedź twierdzącą reaguje zdziwieniem i niezrozumieniem postawy Pana tego świata. Jednocześnie Hrabia informuje swoją podopieczną, że nie można przeszkodzić skutkom natury. Trzeba to spokojnie przyjąć, czemu zapobiec nie można. Wyraźne są zatem ślady naturalizmu pedagogicznego, którego zasadami posługuje się Hrabia przy wychowaniu swojej córki. Kolejnym etapem jest próba wytłumaczenia sposobów zdobywania pożywienia przez człowieka. Hrabia najzwyczajniej zabija na oczach dziewczyny ptaka, którego potem zje. Co ważne, Podolanka wychowana w stanie natury, jest zbulwersowana, przemoc wobec innej żywej istoty budzi jej odrazę, można także dojść do wniosku, iż miłość do takich stworzeń jest dość mocno hiperbolizowana, przesadzona: wszakże Podolanka karciła Hrabiego za rozdeptywanie robaków, które napotykał na swojej drodze. Ten wytłumaczył jej to cierpliwie: Cała natura własną się utrzymuje zgubą; rozmnożyła na ziemi niezliczone mnóstwo istności, które utrzymują życie swoje utratą życia drugich; zguba jednych staje się pokarmem i wzrostem dla drugich. Podolanka rozczarowana jest zastanym światem, nie zgadza się z prawami, jakie nim rządzą. Uznaje to za jawną niesprawiedliwość. Przeciwna jest także ocenianiu ludzi po wyglądzie, cechach powierzchownych. Taka postawa, prezentowana przez Krajewskiego służy ogólnej moralistyce, jest dobrą metodą wychowawczą, jednocześnie- oczywistością, o której wie każdy człowiek, ale nie zawsze jest w stanie o tym pamiętać. Autor Podolanki przypomina nam o tym w właśnie monologach i komentarzach bohaterki swojej powieści.
Posts Tagged ‘Krajewski’
Motyw znany z dzieła Calderona Lipiec 15th, 2011
Kreacja Głównej Bohaterki Lipiec 9th, 2011
Przyjrzyjmy się teraz kreacji głównej bohaterki powieści. Mamy o niej dość skąpe informacje. Raz wspomniane jest jej imię- Marysia. Wiemy także, iż urodziła się na Podolu i tam też przez dwa lata była wychowywana przez chłopkę, mającą swoje domostwo umieszczone daleko od wsi; kobieta także strzegła dziewczynkę przed kontaktem z innymi ludźmi- metody jak najbardziej kojarzone z tymi, które proponował Rousseau. Później Podolankę zabrano ze wsi do domu Hrabiego, gdzie umieszczona została razem z chłopcem o imieniu Ao.w lekko oświetlonym, szczelnym pomieszczeniu. Taki eksperyment miał na celu zbadanie ludzkich reakcji, uczuć, zachowań wobec podstawowych czynności życiowych, jak jedzenie, sen, nawiązywanie kontaktów z drugim człowiekiem, a także przyjemności, np. zabawy z pieskiem, etc. Zauważamy rodzące się uczucie pomiędzy Marysią a Ao, które Hrabia uznaje za niebezpieczne, zatem rozdziela ich żelazną kratą. Co istotne, i wielokrotnie powtarzane przez Krajewskiego w całym tekście, jest to, iż człowiek lęka się śmierci, w utworze określanej smrodem. Pierwszy raz owego strachu doświadcza nasza bohaterka, gdy umiera jej piesek; przerażona tym faktem, dochodzi do wniosków, iż należy spożywać te posiłki, które podaje im Hrabia, aby uchronić się od smrodu. Prezentowane są zatem podstawowe instynkty ludzkie: miłość własna, ochrona własnego życia.
Krajewski podkreśla także to, co uwypuklał Rousseau w IV księdze Emila, Zofii, a mianowicie to, że kobieta powinna podobać się mężczyźnie. Podolanka otrzymała lustro, dzięki któremu mogła siebie zobaczyć. Już na ten czas miałam ton dam modnych i chociaż nie znałam tych wyrazów, pierwszą jednak myślą moją było, abym się podobała Ao…
W trakcie pobytu w piwnicy Hrabia przeprowadza jeszcze inne eksperymenty: z różą, która poprawia nastrój obojga „więźniów” i jest symbolem pragnienia piękna przez człowieka. Dzięki jej zapachowi Podolanka i Ao czują się znacznie lepiej. Jednak proces więdnięcia kwiatu jest dla nich przeżyciem traumatycznym, znowu kojarzonym ze śmiercią. Rodzi się w nich poczucie niesprawiedliwości: Ta jej odmiana dała nam do myślenia, iż smród był tego przyczyną. Ao, żałując jej, rzekł do mnie- nie wszystko jest dobre, co pan naszej piwnicy robi, kiedy pozwala, aby smród psuł tak piękne rzeczy jak było to stworzenie
Inne badanie dotyczy reakcji człowieka na obecność istot obcych, wyglądających odmiennie. Takim przykładem jest małpa, do której Marysia czuje odrazę, co więcej- dochodzi do wniosków, że małpę stworzył inny pan, niż ten, który dał życie jej i Ao. Ten, który stworzył tych brzydkich ludzi, nie jest tak doskonały jak ten, który nas stworzył. Zatem jawi się przed nami niejako nierówność, w tym wypadku dość oczywistym jest fakt, że chodzi tu o wręcz naturalną różnicę między małpą a człowiekiem (chociaż zwolennicy teorii Darwina tego tak oczywistym by nie określili). Jednakowoż Podolanka określa zwierzę jako brzydkiego człowieka, zatem widzi różnicę między nim- w jej rozumieniu człowiekiem, a sobą- także jednostką ludzką. Krajewski niejako znowu nawiązuje do filozofii Jana Jakuba. Tym razem inspiracją jest Rozprawa o nierówności, z której jasno wynika, iż nierówność zaczęła rozkwitać w momencie, kiedy człowiek porównał się z innymi.
Emil Lipiec 5th, 2011
W powieści Emil, czyli o wychowaniu w pełni przedstawia plan ścieżki edukacyjnej jednostki od jej narodzin do wieku 20 lat. Podzielił rozwój mężczyzny na cztery etapy, w pełni charakteryzując każdy z nich, udzielał także cennych wskazówek, nie unikając szczegółowości. Istotnym było wychowanie z dala od cywilizacji, wpływów zewnętrznych, które jednostkę pozbawiają najważniejszych cech danych przez naturę. I księga Emila rozpoczyna się słowami: Wszystko wychodząc z rąk Stwórcy jest dobre, wszystko wyrodnieje w rękach człowieka. Idea ta przyświecała całej epoce XVIII-wiecznej. Rousseau wychowanie oparł na doświadczeniu, ostro krytykował zapamiętywanie i korzystanie z książek- uznawał je za całkowicie zbędne; dużą rolę odgrywał w jego mniemaniu pedagog, wychowawca. Najważniejszą funkcję spełniali rodzice. W I księdze Emila możemy doszukać się dokładnych wytycznych dotyczących zadań, jakie ma wypełniać matka, a jakie ojciec. Jednak najistotniejsza była metoda wychowawcza zgodna z pojęciem wolności człowieka, jego naturą.
Oświeceni korzystali z dorobku literackiego Rousseau. W Słowniku terminów oświeceniowych pod redakcją T. Kostkiewiczowej znajdujemy pojęcie russoizmu- zespołu idei, zjawisk literackich ówczesnej epoki, mających swoje źródło w twórczości Rousseau. Przedkładają się nań problemy społeczne, kulturowe, uczuciowe, naukowe, edukacyjne, etc. Russoizm z bogactwem składających się nań wątków myślowych i idei odcisnął się w piśmiennictwie, życiu intelektualnym, a nawet obyczajowym całej epoki, kształtował wzory postaw i odczuwania. Wnoszone przezeń postawy emocjonalizmu, indywidualizmu oraz przejawy uczuciowego kontaktu z naturą miały duże znaczenie dla kształtowania się romantyzmu.
Russoizm odcisnął swoje piętno także w literaturze polskiej. Najchętniej sięgającym do poglądów Jana Jakuba był w naszym kraju Michał Dymitr Krajewski. Pani Podczaszyna, której wzorem była Nowa Heloiza czy Podolanka wychowana w stanie natury, będąca powieścią nawiązującą do Emila są na to dobrymi przykładami.
Należy pamiętać o tym, iż Rousseau przy całym swoim splendorze, wielkości i geniuszu był nieprzeciętnym utopistą. Sama idea człowieka dzikiego, odłączonego od świata cywilizacji jest mocno przesadzoną, wyidealizowaną i w żaden sposób niemożliwą do realizacji. Po wnikliwszej analizie Rozprawy o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi kreuje się jako dosadnie naiwna i dziecinna (warto przypomnieć sobie, jakie zdanie na ten temat miał Voltaire- widział on człowieka naturalnego jako tego, który chodzi na czworakach i zjada żołędzie). Z kolei w jego koncepcjach dotyczących wychowania, ukazanych w Emilu widać ogrom niespójnych, irracjonalnych tez, które nijak mają się do rzeczywistości. Dobrym przykładem niech będzie możliwość nauczenia się języka obcego w ciągu trzech miesięcy, niezwracanie uwagi na płacz dziecka w okresie niemowlęctwa, czy inne niedorzeczne spostrzeżenia dotyczące kwestii wychowania. Należy mieć na uwadze, iż Rousseau sam żadnego dziecka nie wychował, gdyż te, które miał, oddał do sierocińca, stąd poglądy oparte na czystej teorii niepodpartej doświadczeniem nie są zbytnio wiarygodne, dlatego wskazany jest dystans do podanych przez filozofa porad.
Takie niedociągnięcia widoczne są również w koncepcji wychowania ukazanej w Podolance. Krajewski wielokrotnie zapędza się w russoizmie, gubi się w swoich sądach, nie potrafi podać konkretnych, rzetelnych informacji, co poniektóre kwestie traktuje zdawkowo. Jednak wiele metod Rousseau poddaje ostremu rezonansowi, co udowadnia, że zachował indywidualizm autorski, nie kalkując, a tworząc coś całkiem oryginalnego. W mojej pracy postaram się przyjrzeć różnym aspektom wychowawczym, omawianych przez Krajewskiego.
Podolanka wychowana w stanie natury nie jest novum w literaturze. To samodzielna przeróbka powieści francuskiej Imirce, ou la fille de la nature autorstwa Henri Josepha de Laurensa. Mieczysław Klimowicz określił opis eksperymentu pedagogicznego jako nieudolny. Czy jest to słuszny osąd? Moim zdaniem nie do końca. Krajewski świetnie przeniósł realia tamtej powieści w środowisko polskie, ukazując nasze narodowe obyczaje, nałogi, mody, ciągotki do francuszczyzny, instytucje kościelne, etc.
Co istotne i podkreślane przez Irenę Łossowską- Krajewski paradoksalnie sięgnął do powieści, która miała ostrze antyrussowskie i wymierzona została przeciwko koncepcji stanu natury Jana Jakuba. Taką wymowę miała Irmice, ou la fille de la nature, ośmieszająca i deprecjonująca filozoficzną wizję wychowania naturalnego. Krajewski raczej przeciwny tej koncepcji nie był, co więcej próbował ją na swój własny sposób zinterpretować, proponując indywidualne rozwiązania. Nie na darmo Kazimierz Sporny określa pijara prekursorem wychowania przedszkolnego, mówi także, iż jego myśli pedagogiczne są nadal cenne i pożyteczne
Krajewski wciela się w postać Podolanki we wstępie do powieści. Sam przyznaje, że wzorował się na innym dziele: Ja sama wyznaję, iż pisząc o sobie, wiele myśli brałam z jednego bezimiennego autora i z inszych książek. Niech sądzi czytelnik żem dosyć szczera, bo pospolicie się o tym nie mówi. A chociaż książka moja jest jak Fedra kawka przybrana w cudze pióra, może jednak będzie taki, który ją i z własnych nawet piór odrze, a sobie przyprawi. Wnioskować zatem można, iż Krajewski przyznaje się do czerpania z powieści Henri Laurensa. Jednak zastrzega, że można ją odbierać na różne sposoby, ergo: nie kalkuje, a tworzy coś własnego, czemu należy poświęcić nieco uwagi.
